تحلیل و نقد دیدگاه شهید صدر پیرامون حکم شناسی با تطبیق در متعلق احکام شرعی، در پرتو اندیشه امام خمینی؛ با تأکید بر دلالت نکره در سیاق نفی بر عموم

چکیده
مقاله حاضر به بررسی و نقد دیدگاه شهید سید محمدباقر صدر در باب متعلق احکام شرعی، به‌ویژه در ارتباط با مسئله دلالت نکره در سیاق نفی بر عموم، می‌پردازد. مسئله اصلی، چگونگی تبیین قاعده مشهور اصولی «الطبیعی ینعدم بانعدام جمیع افراده» و سازگاری آن با مبانی فلسفی و عرفی در نسبت میان طبیعت و افراد آن است. در حالی که مشهور اصولیون با استناد به این قاعده، نکره در سیاق نفی را مفید عموم می‌دانند، امام خمینی این استدلال را با مبنای فلسفی رایج (آباء و أبناء) ناسازگار می‌داند. شهید صدر در مقام دفاع از مشهور، با تفکیک میان عالَم فلسفه (خارج) و عالم اصول (ذهن)، متعلق حکم را امری ذهنی تلقی کرده و نظریه رجل همدانی را در این بستر ذهنی جاری می‌داند. این پژوهش با روش تحلیلی-تطبیقی، ضمن تبیین دیدگاه‌های امام خمینی و شهید صدر و بررسی مبانی فلسفی و عرفی مرتبط (ابن سینا، رجل همدانی عقلی و عرفی)، به نقد دیدگاه شهید صدر پرداخته و نشان می‌دهد که تفکیک ایشان میان مقام فلسفه و اصول و ذهنی دانستن مطلق متعلق حکم، با ارتکازات اصولی و مبانی فلسفی دقیق سازگار نیست و به خلط میان رجل همدانی عقلی و عرفی می‌انجامد. در مقابل، دیدگاه امام خمینی مبنی بر تفکیک میان نگاه عقلی و عرفی و پذیرش نظریه رجل همدانی در مقام عرف و تقنین، تبیین منسجم‌تری از مسئله ارائه می‌دهد.