تطور تبویب فقه مبتنی بر تکامل نظریه اجتماع فقهاء شیعه از سلار دیلمی تا شهید صدر و امام خمینی(ره)

فقه شیعه، به عنوان یکی از پویاترین شاخه‌های علوم اسلامی، همواره در مسیر تحول و تکامل قرار داشته است. این تلاش‌ها که در قالب “تبویب فقه” یا “ساختاربندی فقه” شناخته می‌شود، نقشی حیاتی در شکل‌دهی به هویت و کارآمدی علم فقه ایفا می‌کند.
نوآوری در هر علمی، از جمله علم فقه، وابسته به سه عنصر اساسی است: موضوع، ساختار و محتوا. در خصوص موضوع علم فقه، دیدگاه غالب در میان فقهای متقدم، “تعیین فعل مکلف به صورت فردی” بوده است. این رویکرد را می‌توان “پارادایم فقه فردمحور” نامید. اما امام خمینی(ره)، با ارائه دیدگاهی نوین، موضوع علم فقه را “تعیین فعل مکلف جمعی” می‌داند. این تغییر پارادایم را می‌توان “گذار از فقه فردمحور به فقه جامعه‌محور” نامید.
اهمیت ساختار در علم فقه را می‌توان در چند محور اساسی خلاصه کرد:
توسعه و گسترش علم فقه، پیوستگی و انسجام دانش فقهی، تسهیل آموزش و فهم، تعیین قلمرو و گستره
این پژوهش با بهره‌گیری از روش توصیفی-تحلیلی، به بررسی سیر تطور تبویب ابواب فقه در آثار شخصیت‌های برجسته و تأثیرگذار در ادوار مختلف فقه شیعه می‌پردازد. این بررسی تاریخی را می‌توان “تبارشناسی ساختار فقه شیعه” نامید. علاوه بر این، پژوهش حاضر به تحلیل مزایا و کاستی‌های هر یک از ساختارهای ارائه شده می‌پردازد و نسبت آن‌ها با مقتضیات اجتماعی را مورد ارزیابی قرار می‌دهد. این رویکرد را می‌توان “نقد کارکردی-اجتماعی ساختار فقه” نامید.
نتیجه کلیدی این پژوهش، شناسایی نوآوری امام خمینی(ره) در عرصه تبویب فقه است.