رابطه عقل و دین به طور عام و عقل و فقه به طور خاص، از دیرزمان محل گفتگو بوده است از همین رو در شرائع و فرق های مختلف جایگاه و اهمیت متفاوتی دارد. عقل در فقه امامیه از منابع استنباط احکام به شمار میرود اما مقصود از عقل که در ردیف کتاب و سنت و اجماع قرار میگیرد چیست؟ چگونه از عقل برای استنباط احکام استفاده میشود؟ دلیل عقل در سیره فقهی امام خمینی ره به عنوان فقیهی که در اکثر مسائل فقهی و اصولی نوآوری دارند چه نقشی دارد؟ از جمله سوالاتی هستند که در این پژوهش مورد برسی قرار گرفته است. با توجه به این که در کتب اصولی کمتر به مساله عقل پرداخته شده است و یا در مواردی که بحث شده به مصادیق آن در فقه اشارهای نشده است سعی شد مقالهای که تبیین کننده بحث جایگاه عقل در فقه و استنباط احکام واشاره به برخی از موارد کاربرد آن به عنوان نمونه باشد، نگاشته شود بالخصوص از منظر فقیه معاصر امام خمینی ره هم مورد برسی قرار بگیرد. در این نوشتار بیان شد کارایی عقل در فقه امامیه فراتر از کارایی ابزاری است و شامل کارایی سندی و استقلالی هم میشود. از آن جایی که دلیل عقلی به دو دسته کلی مستقلات و غیر مستقلات عقلیه تقسیم میشود ابتدا به توضیح هریک پرداختیم و در قسمت غیر مستقلات عقلیه، ذکر مصادیق و چگونگی رسیدن عقل به یک حکم شرعی از حکمی دیگر تبیین شد و سپس در مستقلات عقلیه که از دو مقدمه، یکی صغری و دیگری کبری تشکیل شده است؛در گام نخست به مقدمه صغری، یعنی تحسین و تقبیح عقلی اشاره شد و سپس به مقدمه کبری که تلازم بین حکم عقل و حکم شرع است، پرداخته شد. در نهایت جایگاه این دو مقدمه در نظر امام خمینی ره بررسی شد وبیان شد که ایشان ملازمه را پذیرفته و از آن در حکم به ابطال حیل شرعی و حرمت به داخل شدن در دار غصبی و...استفاده کردهاند و فتوی دادهاند.
آفاق فقاهت